چالش تولید خودروهای تجاری در سایه محدودیت‌های حمل‌ونقل

محدودیت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی و مشکلات تأمین قطعات، شرایط تولید خودروهای تجاری در ایران را پیچیده‌تر کرده است.

در شرایطی که استمرار فعالیت صنایع و جابه‌جایی مواد اولیه به عملکرد شبکه حمل‌ونقل وابسته است، هرگونه اختلال در تولید کامیون، کشنده و کامیونت می‌تواند پیامدهایی فراتر از بازار خودرو داشته باشد.

افزایش هزینه‌های لجستیکی و محدودیت در مسیرهای دریایی، توجه به حمل‌ونقل زمینی را افزایش داده است. با این وجود، انتقال بخشی از جریان واردات و صادرات به مسیرهای زمینی به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. ظرفیت پایانه‌های مرزی، امکانات گمرکی، زیرساخت‌های تخلیه و بارگیری و تعداد ناوگان فعال، عواملی هستند که میزان جابه‌جایی کالا از این مسیرها را تعیین می‌کنند.

این محدودیت‌ها برای صنعت خودروهای تجاری اهمیت ویژه‌ای دارند؛ صنعتی که از یک طرف وظیفه تأمین بخشی از ناوگان حمل‌ونقل کشور را بر عهده دارد و از طرف دیگر، برای ادامه تولید به واردات برخی قطعات و مجموعه‌های فنی وابسته است. در نتیجه، اختلال در زنجیره تأمین می‌تواند هم بر تولید خودروهای جدید اثر بگذارد و هم روند نوسازی ناوگان را تحت تأثیر قرار دهد.

تفاوت عملکرد درآمدی شرکت‌ها

بررسی گزارش‌های فعالیت ماهانه منتشرشده در سامانه کدال، از تفاوت قابل توجه عملکرد درآمدی دو تولیدکننده خودروهای تجاری در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ حکایت دارد.

طبق اطلاعات منتشرشده، ایران‌خودرو دیزل با نماد بورسی «خاور» در شش‌ماهه ابتدایی سال جاری حدود ۳۳.۲ هزار میلیارد تومان درآمد فروش ثبت کرده است. این رقم در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته، افزایش حدود ۱۳۲ درصدی را نشان می‌دهد.

در سوی دیگر، درآمد فروش بهمن دیزل با نماد «خدیزل» در همین بازه زمانی به حدود ۹.۱۵ هزار میلیارد تومان رسیده که نسبت به شش‌ماهه نخست سال قبل، حدود ۳.۸ درصد کاهش داشته است.

اختلاف میان این دو روند، به‌تنهایی نشان‌دهنده تفاوت در میزان تولید یا تعداد خودروهای تحویل‌شده نیست. درآمد فروش شرکت‌های خودروسازی علاوه بر تیراژ، تحت تأثیر قیمت محصولات، ترکیب مدل‌های فروخته‌شده و زمان ثبت درآمد قرار دارد. برای مثال، افزایش سهم فروش کشنده‌ها یا خودروهای سنگین‌تر می‌تواند ارزش فروش یک شرکت را افزایش دهد، بدون آنکه الزاماً رشد مشابهی در تعداد خودروهای تولیدی اتفاق افتاده باشد.

بنابراین، برای ارزیابی دقیق‌تر عملکرد این دو شرکت، بررسی آمار تولید و فروش به تفکیک محصول در کنار درآمد ریالی ضروری است. با این حال، داده‌های موجود نشان می‌دهد روند درآمدزایی تولیدکنندگان خودروهای تجاری در نیمه نخست سال یکسان نبوده و نمی‌توان وضعیت تمام شرکت‌های این صنعت را صرفاً بر اساس شرایط عمومی بازار توضیح داد.

تأثیر اختلالات لجستیکی بر برنامه تولید خودروسازان

یکی از مهم‌ترین چالش‌های تولید خودروهای تجاری، حفظ جریان منظم ورود قطعات به خطوط تولید است. برخلاف محصولاتی که زنجیره تأمین داخلی گسترده‌تری دارند، تولید برخی کامیون‌ها و کشنده‌ها به مجموعه‌های وارداتی وابسته است و هرگونه تأخیر در دریافت این قطعات می‌تواند برنامه تولید را تغییر دهد.

محدودیت در مسیرهای دریایی ممکن است تولیدکنندگان را به استفاده بیشتر از مسیرهای زمینی سوق دهد، اما این جایگزینی با محدودیت‌هایی همراه است. افزایش زمان عبور از مرز، ظرفیت محدود حمل بار و هزینه‌های اضافی جابه‌جایی می‌تواند بخشی از مزیت استفاده از مسیرهای جایگزین را کاهش دهد.

از سوی دیگر، تأخیر در ورود یک مجموعه فنی ممکن است تکمیل و تحویل خودرو را به تعویق بیندازد؛ حتی اگر سایر قطعات مورد نیاز در کارخانه موجود باشند. در چنین شرایطی، موجودی قطعات، برنامه‌ریزی خرید و توان مالی شرکت‌ها برای مدیریت سفارش‌های خارجی، نقش مهمی در استمرار تولید پیدا می‌کند.

افزایش هزینه تأمین نیز موضوع دیگری است که باید در تحلیل وضعیت این صنعت در نظر گرفت. رشد هزینه حمل‌ونقل و طولانی‌تر شدن فرآیند واردات می‌تواند سرمایه در گردش بیشتری را درگیر کند. این مسئله به‌ویژه برای شرکت‌هایی که بخش قابل توجهی از قطعات خود را از خارج تأمین می‌کنند، اهمیت دارد.

وابستگی حمل‌ونقل جاده‌ای به تولید و نوسازی ناوگان

اهمیت تولید خودروهای تجاری تنها به فعالیت کارخانه‌ها و میزان فروش آن‌ها محدود نمی‌شود. بخش قابل توجهی از جابه‌جایی مواد اولیه، محصولات صنعتی و کالاهای مورد نیاز بازار از طریق حمل‌ونقل جاده‌ای انجام می‌شود و کامیون‌ها و کشنده‌ها در حفظ این جریان نقش مستقیم دارند.

با افزایش فشار بر مسیرهای تأمین کالا، ظرفیت عملیاتی ناوگان جاده‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. البته این ظرفیت صرفاً با تعداد کامیون‌های موجود در کشور مشخص نمی‌شود؛ سن ناوگان، وضعیت فنی خودروها، دسترسی به قطعات یدکی و هزینه تعمیر و نگهداری نیز بر میزان بهره‌برداری از آن اثرگذار هستند.

در چنین شرایطی، تولید خودروهای تجاری جدید و نوسازی ناوگان فرسوده می‌تواند به حفظ ظرفیت حمل‌ونقل کمک کند. با این حال، تحقق این هدف به عواملی مانند قیمت خودروهای جدید، توان خرید فعالان حمل‌ونقل و دسترسی به منابع مالی نیز وابسته است.

به همین دلیل، افزایش تولید به‌تنهایی تضمین‌کننده نوسازی ناوگان نیست. اگر هزینه خرید کامیون و کشنده با توان مالی خریداران تناسب نداشته باشد، بخشی از ظرفیت تولید ممکن است به تقاضای مؤثر تبدیل نشود. از سوی دیگر، محدودیت عرضه نیز می‌تواند فرآیند جایگزینی خودروهای فرسوده را کندتر کند.

تولید خودروهای تجاری به چه حمایت‌هایی نیاز دارد؟

در شرایط محدودیت مسیرهای تجاری، کاهش زمان ترخیص قطعات و تسهیل فرآیندهای گمرکی می‌تواند به مدیریت بهتر زنجیره تأمین خودروسازان کمک کند. استفاده از ظرفیت حمل‌ونقل زمینی نیز زمانی اثربخش خواهد بود که زیرساخت‌های مرزی و امکانات جابه‌جایی کالا پاسخ‌گوی حجم محموله‌ها باشند.

در کنار مسائل لجستیکی، تأمین نقدینگی و سرمایه در گردش نیز از عوامل مؤثر بر تولید است. طولانی شدن فاصله زمانی میان سفارش قطعات، ورود آن‌ها به کشور و فروش محصول نهایی، منابع مالی بیشتری را درگیر می‌کند و می‌تواند قدرت برنامه‌ریزی تولیدکنندگان را کاهش دهد.

از طرف دیگر، ارزیابی عملکرد شرکت‌های این صنعت باید بر پایه مجموعه‌ای از شاخص‌ها انجام شود. رشد درآمد ریالی، بدون بررسی تعداد خودروهای تولیدی و تحویلی، ترکیب محصولات و تغییر هزینه‌ها، تصویر کاملی از وضعیت یک خودروساز ارائه نمی‌دهد.

تفاوت درآمد فروش ایران‌خودرو دیزل و بهمن دیزل در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ نیز نشان می‌دهد بررسی وضعیت صنعت خودروهای تجاری به تحلیل جداگانه عملکرد شرکت‌ها نیاز دارد و نمی‌توان از یک شاخص مالی، نتیجه‌ای کلی درباره وضعیت تولید گرفت.

در نهایت، صنعت خودروهای تجاری در نقطه اتصال دو مسئله قرار دارد: نیاز کشور به حفظ ظرفیت حمل‌ونقل و وابستگی تولیدکنندگان به زنجیره تأمین قطعات. هرچه محدودیت‌های لجستیکی طولانی‌تر شود، مدیریت این دو موضوع دشوارتر خواهد شد.

کاهش موانع واردات قطعات، افزایش قابلیت پیش‌بینی فرآیندهای تأمین و فراهم شدن شرایط نوسازی ناوگان می‌تواند به حفظ ظرفیت این صنعت کمک کند. با این حال، معیار اصلی موفقیت این اقدامات نه صرفاً افزایش ارزش فروش شرکت‌ها، بلکه استمرار تولید، تحویل به‌موقع خودروها و پاسخ‌گویی به نیاز واقعی شبکه حمل‌ونقل کشور خواهد بود.